ტიტანური ამორფოფალუსი — ყვავილი, რომლის ნახვა ქალებს ეკრძალებოდათ

ტიტანური ამორფოფალუსი იტალიელმა ბოტანიკოსმა და მოგზაურმა, ოდოარდო ბეკარიმ (Odoardo Beccari) 1878 წელს, ინდონეზიის კუნძულ სუმატრაზე, გაუვალ ჯუნგლებში აღმოაჩინა. მეცნიერი ყვავილის ზომამ და აუტანელმა სუნმა ისე გააოცა, რომ მაშინვე მის შესწავლას შეუდგა.

ბეკარიმ მცენარის რამდენიმე თესლი და ბოლქვი იტალიაში გაგზავნა. თუმცა, პირველი ეგზემპლარი ლონდონის კიუს სამეფო ბოტანიკურ ბაღში (Kew Gardens) აყვავდა. ბაღთან ლონდონელების უზარმაზარი რიგი დადგა, რომლებიც ცდილობდნენ „ჯოჯოხეთური სუნის მქონე გიგანტი“ საკუთარი თვალით ენახათ.

საინტერესოა, რომ იმ დროინდელი ეთიკის გამო ამ მცენარის ნახვა ბევრ ქალბატონს ეკრძალებოდა, რადგან მისი ფორმა ზედმეტად უხამსად მიიჩნეოდა და მცენარის ლათინური სახელიც, Amorphophallus ითარგმნება როგორც „უფორმო ფალოსი“.

ამორფოფალუსი სუმატრის უღრან, ტენიან ტროპიკულ ტყეებში ცხოვრობს, სადაც ჰაერი თითქმის არ მოძრაობს. იქ ჩვეულებრივი, ნაზი სურნელით მწერის მიტყუება შეუძლებელია. ამიტომ მან სხვა სტრატეგია აირჩია:

თერმოგენეზი (თვითგათბობა): მცენარე დაგროვილ ნახშირწყლებს იყენებს, რათა ყვავილედის შუა ნაწილი (ტარო) 40°C-მდე გაათბოს. სითბო კონვექციურ ნაკადს წარმოქმნის, რომელიც მძაფრ სუნს ტყის ზედა ფენებში აგზავნის. ეს სუნი კილომეტრებზე ვრცელდება და ლეშის მჭამელ ხოჭოებსა და ბუზებს ატყუებს — მათ ჰგონიათ, რომ სადღაც ახლოს დიდი ცხოველის ლეშია.

ეს მცენარე ევოლუციის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი მატყუარაა. ის მწერებს სთავაზობს ყველაფერს, რაც მათ იზიდავთ:

• სუნს (ლეშის იმიტაცია).
• იერს (ყვავილის შიდა მხარე მუქი წითელია და უმი ხორცის ფერი აქვს).
• სითბოს (მწერებს ჰგონიათ, რომ გვამი ჯერ კიდევ თბილია).

მოტყუებული მწერები ამორფოფალუსში საკვებს (ნექტარს) ვერ პოულობენ — ისინი მხოლოდ მტვერს აგროვებენ და სხვა მცენარეზე გადააქვთ.

გთავაზობთ კიდევ რამდენიმე საინტერესო ფაქტს ამ უცნაური მცენარის შესახებ:

ტიტანური ამორფოფალუსის ბოლქვი შეიძლება 50–90 კგ-ს იწონიდეს, ხოლო ტაროს (ყვავილედის შუა ნაწილი) სიმაღლე 2,5–3 მეტრს აღწევს.

მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ მცენარეს „გვამის სუნი“ ლეშის მწერების მოსაზიდად სჭირდება. ამ „სურნელს“ ისეთი ნივთიერებები იწვევენ, როგორიცაა დიმეთილ ტრისულფიდი (რომელიც ნაგავს აძლევს სუნს) და იზოვალერიანის მჟავა (ოფლიანი წინდების სუნი).

ტიტანური ამორფოფალუსი კუნძულ სუმატრაზე, ველურ ბუნებაში იშვიათად ყვავის, ხოლო ბოტანიკურ ბაღებში რამდენიმე წელიწადში ერთხელ.

ყვავილობის პერიოდში მცენარე დღე-ღამეში 7-10 სანტიმეტრით იზრდება.

ყვავილობისას ტიტანური ამორფოფალუსის ტარო ადამიანის სხეულის ტემპერატურამდე თბება, რაც სუნის აორთქლებასა და გავრცელებას ხელს უწყობს.

ყვავილობის დასრულების შემდეგ მცენარე ხანგრძლივი მოსვენების (რამდენიმე თვე ან წელი) ფაზაში გადადის, რა დროსაც ბოლქვში საკვებ ნივთიერებებს აგროვებს.

დაბოლოს, ტყეების ჩეხვის გამო ტიტანურს გადაშენება ემუქრება და ის წითელ წიგნშია შეტანილი.

***

იაპონელებმა შექმნეს გაზეთი, რომელიც წაკითხვის შემდეგ შეგიძლიათ, მიწაში ჩარგოთ და იყვავილებს

ლიტოპსი, ანუ „ცოცხალი ქვები“ - როგორ გავახაროთ ეს უცნაური მცენარე?